شکل1-4- مراحل طبیعی چرخه تخمک گذاری

1-2-4- تخمک گذاری (Ovulation)
تخمک گذاری در یک زن که چرخه جنسی 28 روزه دارد، 14 روز بعد از آغاز قاعدگی رخ می دهد (شکل 1-4). مدت کوتاهی قبل از آغاز تخمک گذاری، دیواره خارجی فولیکول به سرعت متورم می شود و ناحیه کوچکی در مرکز کپسول فولیکول موسوم به استیگما بیرون می زند. پس از گذشت 30 دقیقه، مایع داخل فولیکول از طریق استیگما نشت می کند و در حدود 2 دقیقه بعد، استیگما پاره می شود تا مایع چسبنده تری که در بخش مرکزی فولیکول تجمع یافته بود، به خارج بریزد. این مایع چسبنده تخمک را با خود حمل می کند ]13[.
اوج ترشح LH ، برای تخمک گذاری و رشد نهایی فولیکول ضروری است. در حدود 2 روز قبل از تخمک گذاری میزان ترشح LH از هیپوفیز قدامی به شدت افزایش می یابد (6 تا 10 برابر می شود) و 16 ساعت قبل از تخمک گذاری به اوج خود می رسد. همزمان FSH به حدود 2 تا 3 برابر افزایش می یابد. عملکرد هم افزای LH و FSH به تورم سریع فولیکول در واپسین روزهای قبل از تخمک گذاری می انجامد. از طرفی LH به شکلی اختصاصی بر سلول های گرانولوزا و کپسول فولیکول اثر می گذارد، تا آن ها عمدتاً پروژسترون ترشح کنند. بنابراین میزان ترشح استروژن در حدود یک ساعت قبل از تخمک گذاری به تدریج کاهش می یابد، در حالی که پروژسترون به شکل فزاینده ای ترشح می شود ]13[.
در نهایت، ترکیبی از تورم فولیکول و تحلیل همزمان استیگما، فولیکول را پاره و تخمک آزاد می کند. چند ساعت بعد از آزاد سازی تخمک از فولیکول، سلول های گرانولوزا و کپسول فولیکول به سرعت به سلول های لوتئینی تبدیل می شوند. قطر آن ها دو برابر می شود و ذرات چربی که داخل این سلول ها را پر می کند، رنگ متمایل به زرد به آن ها می بخشد. این فرایند را “تشکیل جسم زرد” و مجموع سلول های کنار هم را “جسم زرد” می نامند. در شکل 1-5 چرخه هورمونی تخمک گذاری به صورت شماتیک نشان داده شده است ]13[.
شکل 1-5- چرخه هورمونی تخمک گذاری
در زنان سالم قطر جسم زرد تا 5/1 سانتی متر افزایش می یابد که این در روز هفتم یا هشتم بعد از تخمک گذاری است. سپس جسم زرد پسرفت می کند و در نهایت، وظایف ترشحی و زرد رنگ خود را در روز دوازدهم بعد از تخمک گذاری از دست می دهد تا به جسم سفید تبدیل شود، طی چند هفته بعد، بافت همبند جای آن را می گیرد که پس از چند ماه جذب می شود ]13[.
1-3- سیستم های ارتباطی بدن
فعالیت های متعدد سلول ها، بافت ها و اندام های بدن توسط واکنش های متقابل چندین نوع سیستم ارتباطی همگام می شود، که شامل:
1- سیستم عصبی: که در آن مواد شیمیایی در پایانه های سیناپسی آزاد می شوند و به طور موضعی برای کنترل اعمال سلولی عمل می کنند.
2- سیستم درون ریز (Endocrine System) : که در آن غدد، مواد شیمیایی (هورمون ها) را به داخل گردش خون آزاد می کنند که عمل سلول ها را در محل دیگری در بدن تحت تأثیر قرار می دهند.
3- نورو آندوکرین: که در آن نورون ها مواد یا هورمون های عصبی ترشح می کنند که به گردش خون رسیده و عمل سلول ها را در محل دیگری در بدن تحت تأثیر قرار می دهند.
4- پاراکرین: سلول ها موادی را ترشح می کنند که به داخل مایع میان بافتی انتشار یافته و روی سلول های مجاور اثر می کنند.
5- اتوکرین: در آن سلول موادی را ترشح می کند که با چسبیدن به رسپتورهای سطحی همان سلول، عملکردش را تحت تأثیر قرار می دهد ]13[.
1-3-1- سیستم اندوکرین (غدد درون ریز)
این دستگاه شامل غدد یا بافت هایی است که ترشحات تحریک کننده غدد یا بافت های دیگر را به درون خون تراوش می کنند. سیستم اندوکرین مواد خاصی به نام هورمون(Hormone) ترشح می کند. هورمون یک کلمه یونانی است و معنی آن (من بر می انگیزم) است. دستگاه درون ریز، نقش اساسی در کارکرد طبیعی دستگاه های دیگر و تنظیم فعالیت آن ها دارد. هر گونه کم کاری یا پرکاری هریک از اجزای این سیستم موجب اختلال یا بیماری اعضاء دیگر می شود] 13[. در شکل 1-6، تعدادی از غدد سیستم درون ریز و مکان قرارگیری آن ها در بدن انسان نمایش داده شده است.
هدف هورمون ممکن است سلول، بافت، اندام و یا کل موجود زنده باشد. هورمون ها دارای گیرنده های اختصاصی (Receptor) در سلول های هدف هستند. مزیت گیرنده ها در این است که، به غلظت های بسیار اندک هورمون پاسخ می دهند. هورمون ها در کارکرد های مختلف بدن از قبیل تولید مثل، تکثیر، رشد، متابولیسم، تنفس و به طور کلی در حفظ ثبات بدن نقش دارند] 13[.
شکل 1-6- تعدادی از غدد سیستم درون ریز
دستگاه اندوکرین (درون ریز) از چندین غده پراکنده در سر تا سر بدن تشکیل شده است. این غدد از یک نوع سلول یا ترکیبی از سلول ها بوجود آمده اند. غده هایی مثل هیپوفیز ، فوق کلیه و تیروئید اعضایی هستند که تنها کارکرد آن ها تولید هورمون های اختصاصی است. سایر اعضا و بافت ها مثل تخمدان ها، بیضه ها، قلب و کلیه ها نیز حاوی سلول های تولید کننده هورمون هستند ]13[.
1-3-2- غده هیپوفیز (Hypophysis) و هیپوتالاموس (Hypothalamus)
غده هیپوفیز به عنوان “غده رئیس” شناخته می شود، زیرا هورمون هایی را تولید می کند که بافت درون ریز مستقر در سایر غده ها و اعضاء را تحریک و کنترل می نماید. همچنین موجب ترشح هورمون هایی می شود که رشد بدن، حجم ادرار و انقباض رحم را در طول زایمان کنترل می کند. هیپوفیز غده کوچکی است در زیر مغز و درون حفره استخوان شب پره (Sphenoeid) که 5/0 تا 5/1 گرم وزن دارد ]13[. این غده شامل دو قسمت است : بخش قدامی و بخش خلفی .
بخش قدامی (جلویی): این بخش ساختمان غده ای دارد و آدنو هیپوفیز (Adeno hypophisis) نامیده می‌شود که مهم ترین و بزرگ ترین قسمت هیپوفیز است. این بخش قدامی در انسان 70 درصد وزن غده را تشکیل می‌دهد و محل سنتز و ترشح چندین هورمون است، که بیشتر عمل تحریک و تنظیم ترشحات سایر غدد درون ریز را به عهده دارند و به همین جهت آن ها را هورمون های محرک (Stimulating Hormone) می‌نامند. هورمون “پرولاکتین یا لاکتوژن” و “هورمون رشد یا (سوماتوتروپین)” ، از مهم ترین هورمون های بخش قدامی هیپوفیز هستند ]13[.
بخش خلفی (پسین): بخش خلفی به هیپوتالاموس مربوط است و نوروهیپوفیز (Neuro Hypophisis) نامیده می‌شود. این بخش، ساختمان غده‌ای ندارد، بلکه بخشی از دستگاه عصبی است و از اجتماع یک‌ سری آکسون تشکیل شده است. اجسام سلولی این آکسون‌ها در هیپوتالاموس مغز قرار دارند .دو هورمون هیپوفیز پسین عبارتند از:
1- “هورمون آنتی دیورتیک” (به معنای ضد ادرار یا کم‌کننده ادرار)، موجب افزایش بازجذب آب توسط نفرون های کلیه می‌شود.
2- “هورمون اکسی توسین” (به معنای تسهیل کننده زایمان) که به وسیله تحریک انقباض ماهیچه‌های رحم باعث تسهیل زایمان و خروج نوزاد شده و موجب تحریک ترشح شیر از غده‌های شیری می گردد.
این هورمون ها در جسم سلولی نورون‌های هیپوتالاموس ساخته می‌شوند و سپس از راه آکسون‌ها به هیپوفیز پسین می‌آیند و از آنجا به خون می‌ریزند. پس در عمل، هیپوفیز پسین وظیفه‌اش ذخیره‌سازی و ترشح این هورمون‌ها است و ساختن آنها در نورون‌های (سلول های عصبی) هیپوتالاموس صورت می‌گیرد ]13[.
1-3-3- هورمون‌های 7 گانه هیپوفیز
1- هورمون رشد: هورمون رشد باعث افزایش متابولیسم سلول‌های بدن و رشد طولی و قطری استخوان‌ها و باعث افزایش قد می‌شود. در ضمن هورمون رشد موجب سوخت و ساز 4 گانه یا سوخت و ساز (پروتئین‌ها، کربوهیدرات ها (قندها) ، چربی ها، مواد معدنی) در بدن می شود .
2- هورمون محرک تیروئید (TSH) : موجب فعالیت غده تیروئید می‌شود.

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

3- هورمون پرولاکتین: این هورمون سبب رشد پستان‌ها طی بارداری و ترشح شیر پس از زایمان می‌شود. این هورمون روی سلول‌های غدد شیری اثر می‌گذارد و سبب ساخته شدن شیر و ترشح آن به درون کیسه‌های شیری می‌شود. با تولد نوزاد، بلافاصله ترشح لاکتوژن در خون افزایش می‌یابد و شیرسازی آغاز می‌شود. خروج شیر از پستان مادر یکی دو روز بعد از تولد بچه شروع می‌شود و این تأخیر در اثر افزایش تدریجی لاکتوژن در خون و زمان لازم برای تأثیر آن بر سلول‌های شیرساز پستان است. ترشح لاکتوژن تا زمانی که طفل از پستان مادر شیر بخورد ادامه خواهد داشت.
4- هورمون کورتیکوتروپین: این هورمون باعث افزایش ترشح هورمون‌های مترشحه از قشر غدد فوق کلیوی می‌شود.
5- هورمون محرک جنسی: FSH و LHکه هر دو هورمون‌های محرک جنسی محسوب می‌شوند.
6- هورمون‌ اکسی‌توسین: باعث انقباض عضلات رحم و مجاری شیری پستان‌ها می‌شود.
7- هورمون آنتی دیورتیک : موجب جذب آب و املاح از لوله‌های جمع‌کننده ادرار در کلیه‌ها می‌شود ]13[.
1-4- کیست تخمدان (Ovarian Cyst)
واژه کیست به ساختمانی پر از مایع اطلاق می‌شود. به عبارتی کیسه های کوچک پر از مایعی است که در یکی از تخمدان ها یا هر دوی آن ها ممکن است رشد نماید. بنابراین تمام کیست‌های تخمدان حداقل حاوی مقداری مایع هستند. این کیست ها اکثراً خوش خیم و گاهاً مشکل آفرین شده و ممکن است پاره شده یا خونریزی نمایند و دردناک شوند که در این صورت باید توسط جراح برداشته شوند. شیوع کیست تخمدان بیشتر در سنین 30 تا 45 سالگی است. اما نوع سرطانی آن عمدتاً در سنین بالای 40 سال بروز می کند. اکثر کیست های تخمدانی، سرطانی نبوده و در مدت کوتاهی و گاهاً بدون درمان نیز از بین می روند. لذا کیست های تخمدانی به نسبت منشأیی که از آن ایجاد می شوند به صورت زیر تقسیم بندی می گردد:] 14[.
1- کیست های با منشأ فولیکولی : این نوع کیست در زمانی که تخمک گذاری انجام نمی شود و یا وقتی که فولیکول بالغ در خود کلاپس شده، تشکیل می گردد و می تواند رشدی با قطر 3/2 اینچ داشته باشد. پاره شدن چنین کیستی می تواند در تخمدان درد بسیار شدیدی را در همان طرف به وجود آورد. این کیست ها بدون علامت تشکیل شده و ممکن است در عرض چند ماه ناپدید شود.
2- کیست جسم زرد یا کورپوس لوتئوم (Corpus Luteum) : این نوع کیست تخمدانی معمولاً بعد از رها شدن تخمک از فولیکول رخ می دهد. اگر بارداری رخ ندهد، جسم زرد شکسته شده و ناپدید می گردد. حال اگر خون یا مایع درون جسم زرد تجمع یابد می تواند باعث دردهای موضعی، بی نظمی یا قطع قاعدگی یا علائمی مشابه بارداری خارج رحمی شود. به دنبال جذب خون، یک کیست جسم زرد حاصل می شود که حتی در مواردی قطرش از 11 سانتی متر نیز تجاوز می کند. در اکثر موارد این کیست ها در یک طرف بدون علائم بالینی ممکن است یافت شوند.
3- کیست های تکا لوتئینی (Theca lutein cyst): در بین کیست های عملکردی تخمدانی کمترین میزان شیوع را دارند. این کیست ها معمولا دو طرفه بوده و قطر آن ها ممکن است از 25 سانتی متر تجاوز نماید. معمولاً مشکل بیمار درد و احساس سنگینی در لگن و یک توده قابل لمس در آدنکس است. این کیست ها غالباً به همراه حاملگی (از جمله حاملگی های مولار)، در چندقلویی، کوریوکارسینوما، دیابت، حساسیت بهRh ، کلومیفن سیترات و آنالوگ GnRH ممکن است دیده شود. کیست های تکالوتئینی ممکن است چند حفره ای باشند و به طور خود به خودی پسرفت کنند.
4- کیست درموئید (Dermoid cyst): این یک کیست غیرعادی است که معمولا در خانم‌های جوان تر ایجاد شده و قطر آن تا 6 اینچ می رسد که به آن “تراتوم” هم گفته می‌شود. این کیست شبیه بافت پوستی است و در آن چربی، استخوان، مو و غضروف هم ممکن است وجود داشته باشد.
5- کیست هموراژیک (Hemorrhagic cyst): کیست هموراژیک تخمدان بر اثر پارگی رگ دیواره کیست تخمدان و بروز خونریزی داخل کیست می تواند ایجاد گردد. تظاهر آن با علائمی همچون درد شکمی در یکطرف بدن است.
6- کیست اندومتریوم (endometrioma cyst): این گونه کیست ها در حالتی ایجاد می‌شود که فرد مبتلا به اندومتریوز باشد (یعنی بافت اندومتر رحم در جایی خارج از رحم رشد کند). وقتی بافت رحم در تخمدان رشد کند، چنین کیستی به‌وجود می‌آید. این بیماری در سنین باروری خانم‌ها رخ داده و ممکن است باعث درد مزمن لگن و خونریزی شود.
7- کیست ساده: کیست هایی حاوی مایع سروزی، با جدار نازک و شفاف هستند که معمولا نرم می باشند، و قطرشان به ندرت از 10 سانتی متر تجاوز می کند. این کیست ها معمولا در سنین یائسگی شیوع دارند که عمدتاً یکطرفه هستند، اما در تخمدان مقابل به احتمال زیاد، تعدادی اجسام ژرمینال یافت خواهد شد. کیست‌های ساده از کیست‌های اجسام ژرمینال حاصل می شوند. پس از کیستی شدن در اجسام ژرمینال، اپی‌تلیوم پوششی دچار پس‌رفت می شود و در صورتی که به جای پس‌رفت، تکامل و تمایز صورت بگیرد، کیست‌هایی با لایه اپی‌تلیوم شبیه اپی‌تلیوم لوله تشکیل خواهد شد.
8- تخمدان پلی کیستیک (Polycystic ovary): تخمدان پلی کیستیک زمانی‌ به وجود می‌آید که کیست‌های متعدد کوچک در یک تخمدان بزرگ دیده شود. این حالت در خانم‌های طبیعی یا دارای اختلال هورمونی ممکن است دیده شود. اولتراسوند (سونوگرافی) در این زمینه تشخیصی می تواند موثر باشد. نوعی از این کیست را نشانگان یا سندرم تخمدان پلی کیستیک گویند. در این نشانگان علائم دیگری هم همراه است مثلا خطرات قلبی- عروقی و مقاومت به انسولین وجود دارد که خطر دیابت و فشار خون بالا را زیاد می‌کند. علاوه بر این باعث خونریزی غیرطبیعی ماهیانه و سقط و ناباروری می‌شود. مهمترین مشکل موجود در این بیماران، عدم تخمک گذاری است که ممکن است به ناباروری بیانجامد. علائم تخمدان پلی‌کیستیک هنگامی ظاهر می‌شود که عدم تخمک‌گذاری برای مدتی طولانی تداوم یافته باشد ]14[.
1-5- سندرم تخمدان پلی کیستیک
سندرم تخمدان پلی کیستیک (PCOS) یک ناهنجاری هورمونی رایج در میان زنانی است که در سنین باروری قرار دارند. نام این سندرم با توجه به ظاهر اکثر تخمدان های مبتلا به این عارضه انتخاب شده است، یعنی وجود کیست های متعدد بر روی دیواره خارجی تخمدان ها. این سندرم می تواند بر جنبه های مختلف سلامت زنان تأثیر گذار باشد، از قبیل : سیکل قاعدگی، توانایی باروری، هورمون ها، قلب، رگ های خونی و ظاهر فرد مبتلا ]25[.
شکل1-7- تفاوت تخمدان پلی کیستیک و تخمدان سالم
شایع ترین علت تخمک گذاری نامنظم و عدم تخمک گذاری، چه در جمعیت عمومی و چه در زنان مراجعه کننده با ناباروری، سندرم تخمدان پلی کیستیک است. عدم تخمک‌گذاری ممکن است به دلایل متفاوتی، نظیر مشکلات در محور هیپوتالاموس‌- هیپوفیز، فیدبک غیر طبیعی به معنای عدم تحریک FSH یا LH یا پاسخ به آن ها، شرایط موضعی، آناتومیک و فیزیولوژیک تخمدان ها و تجمع آندروژن‌ها در فولیکول تخمدانی بوجود بیاید ]25[. شکل 1-7، تفاوت تخمدان سالم و پلی کیستیک را نشان می دهد، که تخمدان پلی کیستیک حاوی کیسه های پر از مایع متعددی می باشد.
PCOS، با رد سایر اختلالات و وضیعت های طبی مانند حاملگی، اختلالات هیپوتالاموس و هیپوفیز یا سایر علل هایپر آندروژنیسم (مانند تومورهای ترشح کننده آندروژن یا نوع غیر کلاسیک هایپر پلازی مادرزادی فوق کلیه) و همچنین وجود دو معیار از معیارهای زیر، تشخیص داده می شود:
1- تخمک گذاری نامنظم یا عدم تخمک گذاری (تظاهر یافته به صورت قاعدگی نامنظم یا عدم قاعدگی).
2- افزایش میزان آندروژن ها در گردش خون، یا هایپر آندروژنیسم (تظاهرات بالینی افزایش آندروژن).
3- تخمدان های پلی کیستیک تشخیص داده شده با سونوگرافی (وجود کیست های کوچک متعدد در تخمدان ها) ]8 و46[.
شکل 1-8- تصویر سونوگرافی تخمدان پلی کیستیک تخمدان نرمال
یکی از مشکلات زیربنایی موجود به همراه سندرم تخمدان پلی کیستیک، وجود عدم تعادل هورمونی است. در زنانی که به سندرم تخمدان پلی کیستیک مبتلا هستند،تخمدان ها بیش از حد طبیعی آندروژن تولید می کنند. آندورژن ها هورمون های مردانه ای هستند که زنان نیز آنها را تولید می کنند. بالا رفتن این هورمون ها روی شکل گیری و آزادسازی تخمک در دوره تخمک گذاری تأثیر می گذارد ]25[.
محققین همچنین بر این باورند که انسولین با سندرم تخمدان پلی کیستیک در ارتباط است. انسولین هورمونی است که تبدیل قند، نشاسته و سایر مواد غذایی را برای بدن به منظور مصرف یا ذخیره سازی کنترل می نماید. در بسیاری از زنان مبتلا به سندرم تخمدان پلی کیستیک مقدار انسولین بسیار بالاست. به نظر می رسد مقدار بالای انسولین تولید آندوژن ها را افزایش می دهد. میزان بالای آندوژن می تواند به عوامل زیر منجر شود: آکنه، رشد موهای زائد، افزایش وزن، مشکل در تخمک گذاری]8 و 25[.
1-5-1- شیوع PCOS
بین یک دهم تا یک بیستم زنانی که در سنین باروری قرار دارند، به بیماری سندرم تخمدان پلی کیستیک مبتلا می باشند. یعنی فقط در ایالات متحده آمریکا تقریباً 5 میلیون زن به این سندرم مبتلا هستند. سندرم تخمدان پلی کیستیک حتی ممکن است در دختران یازده ساله نیز بروز یابد ]25[.
در اکثر مطالعات، شیوع PCOS در زنان در سن باروری به طور میانگین 5 تا 10 درصد تخمین زده شده است. اما میزان شیوع گزارش به طور طبیعی وابسته به نژاد و قومی که مطالعه روی آن ها انجام می پذیرد، می باشد. به طور مثال این نرخ در فنلاند 4/3 % گزارش شده است در حالی که در کشور سوئد گزارش رسمی انتشار نیافته است ]44[. همچنین در ایالات متحده آمریکا 5 تا 8 % ]41[ و در استرالیا 12 تا 21 % گزارش گردیده است ]46[.
1-5-2- عوامل بروز PCOS
اگرچه دانشمندان علت وقوع سندرم تخمدان پلی کیستیک را نمی‌دانند ولی عوامل زیر می توانند در این میان نقش داشته باشند:
1- عدم تعادل هورمونی:

  • 1

دیدگاهتان را بنویسید